Çin’in Su Makinesi ve Tekno- Hidro Politikasının Gelişimi
Dursun Yıldız
SPD Tekno Politika Merkezi
20 Şubat 2026
Tarihsel olarak, Çin su yönetimini doğayı kontrol etmeye yönelik daha geniş bir fikirler kümesinin parçası olarak kabul etmiştir. Reform sonrası dönemde bu felsefi görüş, ulusal kalkınmanın teknokratik vizyonuyla birleşmiştir. 21. yüzyılda Çin’in büyük altyapıya olan bağlılığının kurumsal bir sonucu olan bir Çin su makinesi oluşmuştur. Bu makinenin başında bulunan siyasi ve ekonomik elitin teknokratik vizyonu, Üç Boğaz Barajı ve Güney-Kuzey Su Transfer Projesi de dahil olmak üzere dünyanın en büyük su altyapı projelerinden bazılarında ve Çin’in beton ağırlıklı kalkınma vizyonunun kendi sınırlarının ötesine ihraç edilmesinde kendini göstermiştir.
Çin’in su yönetimine olan yaklaşımı, hem geçmişteki tercihler hem de mevcut siyasi-ekonomik koşullarla şekillenen bir teknopolitik rejim olarak tanımlanabilir.Bu rejimden doğan “Çin Su Makinesi”, küresel olarak büyük su altyapısına yeniden dönüşü yönlendiren güçlerden biridir. Çin yönetimi son olarak Yarlung Zangbo Nehri’nin aşağı kesimlerinde 170 milyar dolar maliyetle dünyanın en büyük hidroelektrik barajının inşa edileceğini duyurmuştur. Çin’in su makinesi kapasitesini artırarak üretimini sürdürmektedir.
Giriş
Dünyanın su yönetiminin karmaşık su sorunlarını çözmeye çalıştığı son dönemde Çin liderlerinin çok uzun zamandır modern su yönetimi paradigmasına olan ilgisi incelenmeye değer bir husustur. Tekno politika – “siyasi hedefleri oluşturmak veya uygulamak için teknolojiyi kullanma stratejik pratiği” (Hecht, 2001: 256) –olarak tanımlanmaktadır. Bundan yararlanarak, Çin’deki teknik su yönetimi tercihlerinin yalnızca mevcut siyasi-ekonomik güçler tarafından değil , aynı zamanda geçmişten miras kalan teknik tercihlerle de yönlendiğini görmekteyiz.Mühendislik altyapıları, tekno-politik su yönetimi rejiminin bir unsurudur. Çin’de gerçekleştirilen çok büyük ve yaygın su yapıları ve su yönetimi teknokratik bir ulusal kalkınma vizyonuyla birleştirilmiştir.
Bu ulusal projede ulusal kimlik, ekonomik kalkınmada bilim ve teknolojinin rolü ve suyun maddi gerçekleri gibi hususlar yer almaktadır. Bu nedenle rejim, su ve siyasi öznellikler tarafından birlikte üretilmektedir. Çin’in büyük su altyapısının arkasındaki sürekli yenilenen ivmeyi açıklamak için, bu rejimden ortaya çıkan bir bütünlüğe, Çin su makinesine bakılması gereklidir (Crow ve diğ., 2017). Çin, ulusal kimlik, doğanın teknolojik kontrolü ve ekonomik kalkınma arasındaki etkileşimi iyi yönetebilmek için teknopolitik bir rejim geliştirmiş ve sonuçlarını da almıştır.
Çin’in mühendisler hükümeti ve tekno-politik su rejiminin gelişmesi
Çin’de reformun tüm hızıyla devam ettiği 1980’ler, kitlesel seferberliklerden teknokratik bir elitin ortaya çıkmasıyla sonuçlanmıştır. Çin’in çağdaş liderliği, modernleşmedeki sorunların daha fazla teknoloji uygulamakla çözülebileceği ve hükümetin uzmanlardan, özellikle bilim insanlarından ve mühendislerden oluşması gerektiği fikrini benimsemiştir (Cheng ve White, 1991).
Nitekim, 2000 yılı itibarıyla Çin’deki en üst düzey siyasi görevlerin %50’sinden fazlasını teknik veya mühendislik derecesine sahip Parti üyeleri elinde tutuyordu (Tilt, 2015: 41). 1990’ların başından bu yana Çin Halk Cumhuriyeti’nin son dört Cumhurbaşkanından üçü ve 1980’lerin sonundan bu yana görevde olan son dört Başbakandan üçü mühendisti.Bu ülkede modern bir ulusal kimliği yeniden şekillendirme ve ulusal siyasi özneler yaratma projesi,büyük ölçüde teknolojik gelişmeler ve Tilt’in (2015: 46) tanımladığı “Çin hükümetinin başındaki mühendislerin diktatörlüğü” aracılığıyla sürdürülmüştür.
Çin’in üst düzey liderlerinin çoğu Mühendis
Çin siyasal sisteminde üst düzey liderlerin önemli bir kısmı fen-mühendislik eğitimi almış kişilerden oluşmuştur. Çin’in reform döneminin üst düzey siyasi yöneticilerinin çok büyük bölümü mühendis olup bugünkü cumhurbaşkanı Xi Jinping kimya mühendisi, başbakan Li Qiang da tarımsal teknoloji uzmanıdır.
Reform dönemindeki Çin’in hidro tekno-politik vizyonu, dünyanın en büyük iki hidro-mühendislik projesinde çalışan, her ikisi de mühendis (hidro enerji mühendisi ve hidrolik mühendisi) olan Başbakan Li Peng (1988-1998) ve Cumhurbaşkanı Hu Jintao (2003-2013) tarafından uygulanmıştır. Üç Boğaz Barajı ve Güney-Kuzey Su Transfer Projesi, teknolojik, sosyoekonomik ve kurumsal miras çerçevesinde ulusal kimlik, ekonomik büyüme ve tekno-politika arasındaki karmaşık ilişkilerin yürütülebilmesi sonucunda başarılmıştır. Elbette Çin’de yüksek hızlı tren hatlarının büyük ölçüde yaygınlaşması, dünyanın en büyük havaalanlarının, yeni şehirlerin hızla inşası gibi diğer büyük projeler de yürütülmüştür. Ancak geliştirilen su kaynakları ve oluşturulan büyük su altyapıları, kalkınmaya yönelik teknokratik vizyon için doğanın kontrolü ve ondan faydalanılması imkânı sağlamıştır.
Çin’in Su Makinesinin Ortaya Çıkışı
Çin’in kalkınmasında suyun artan önemi ve teknik kapasitedeki gelişme bu alandaki ilerlemeyi hızlandırmıştır. Ancak Çin su makinelerinin ortaya çıkışının altında yatan kritik değişim, Çin’in bürokrasisinde ve şirketlerinde yapılan bir dizi reform olmuştur.
Su Makinesi, devlet işletmelerinin hükümetten uzaklaştırılması ve devlet desteğiyle güçlendirilmesiyle ortaya çıkmaya başlamıştır. Mao döneminde şirketler, çeşitli bakanlıkların kolları olup yönlendirildiği ölçüde üretim yapmakta ve net gelirini bakanlıklara devretmekteydi. (Naughton, 1995).Birbirini izleyen reform dalgaları, bu şirketlerin merkezi plan dışı üretim yapmasına, performans sözleşmeleri hazırlamasına ve kârlarının bir kısmını elinde tutmasına izin vermiştir. Bu şirketlere profesyonel yöneticiler atanmış ve yeni kurumsal örgütlenme biçimleri geliştirilmiştir (Wang, 2012; Lin ve Milhaupt 2013).
Su Kaynakları Bakanlığı kuruluyor. Üç Boğaz Barajı inşa ediliyor
Reform döneminde Su Kaynakları Bakanlığı ve yeni ortaya çıkan şirketlerin ihtiyaçlarını karşılamak üzere üniversite programları düzenlenmiştir. Bakanlıklar, su mühendisliği, su yönetimi araştırmaları ve su makinelerinin ürünlerini tasarlamak, inşa etmek, yönetmek ve işletmek için mühendislerin yetiştirilmesi programlarını finanse etmiştir. Çin’in en yüksek onur derecesine sahip bilim insanları yeni açılan enstitülerde ve hidrobilim laboratuvarlarında çalışmaya başlamıştır(Crow ve diğ.2017).
Böylece, 1990’ların başlarından ortalarına doğru, Çin’de su yönetimi projelerinin planlanması ve inşasıyla ilgilenen bir Su Kaynakları Bakanlığı ve ilgili kurum ve kuruluşlar ortaya çıkmıştır. Üniversite programları bu görevler için eğitim vermiş, uluslararası kalkınma bankaları, bu kuruluşların faaliyetlerini finanse eden fonlar sağlamıştır
İnşaatına 1994 yılında başlanan üç boğaz barajı, bugün Çin’in merkezindeki Yangtze Nehri’nin orta kesimlerinde iki kilometreden fazla bir alanı kaplamakta ve 200 metreden fazla yüksekliğe ulaşmaktadır (Gleick, 2009).Doğal tür kaybı, kültürel yıkım, ve güvenlik endişelerinin yanı sıra, dünyanın en büyük barajının en tartışmalı yönü, en az 1,13 milyon insanın yerinden edilmesi olmuştur; bu durum bölgesel ve ekonomik yeniden yapılanma da dahil olmak üzere geniş kapsamlı etkilere yol açmıştır (Wilmsen, 2016).
Barajın son planları hazırlanırken, Başbakan Li Peng “Üç Boğaz Projesi’nin inşası Çin’in modernleşme sürecini hızlandıracak ve genel ulusal gücü artıracaktır” açıklamasını yapmıştır. (Crow ve diğ.2017).Daha sonra, Başkan Jiang Zemin, Çin’in artan gücünün barajın inşasını mümkün kıldığını ve nesiller boyu Çinli bilim insanlarının hayallerini gerçekleştirdiğini ilan etmiştir (O’Neil, 1997). Li ve Jiang, 19. Yüzyılın sonlarından beri, yabancı güçler karşısında alınan bir dizi yenilginin ardından Çin’in zayıflık ve kararsızlık mirasını aşmaya çalışanların hırs ve özlemlerine hitap etmiştir (Boxer, 1988).
Bu nedenle Üç Boğaz Barajı, 21. Yüzyıl Çin’inde kendisi için üretmeye çalıştığı benzersiz modernite markasını temsil etmeye başlamıştır. Baraj, önceki dönemlerin teknolojik kilitlenmesini güncellemiş ve Çin Su Makinesinin birleşmesini hızlandırmıştır.
Çin’in Su Makinesi Yurt dışına açıldı
Kökleri Mao öncesi döneme dayansa da, Çin Su Makinesi, son 50 yıldır Çin’i karakterize eden patlayıcı değişimlerden biri olarak ortaya çıkmıştır. Reform döneminde, Çin’in karmaşık mallar üretme, karmaşık organizasyonları yönetme ve büyük miktarda fiziksel sermayeyi harekete geçirme konusundaki teknik kapasitesi muazzam bir şekilde genişlemiştir (Kong vd., 2012). Üç Boğaz Barajı’nın inşası bunun yeterli bir kanıtı olmuştur. Aynı zamanda, Çin nüfusunun 950 milyondan 1,4 milyara yükselmesi, gayri safi yurt içi hasılasının yıllık ortalama %9,5’in üzerinde büyümesi ve imalat sektörünün daha da hızlı genişlemesi, hem tüketim hem de atıkların bertarafı için su kaynaklarına yönelik büyük bir talep artışı yaratmıştır. Çin’in o zamanki Çevre Bakanı Zhou Shengxian bu durumu “Çin’in binlerce yıllık medeniyetinde, insanlık ve doğa arasındaki çatışma bugün olduğu kadar ciddi hiç olmamıştı” sözleriyle açıklamıştır.
Çin’in mevcut su yönetimi paradigmasını önceki dönemlerden ayıran şey, Çin Su Makinesi’nin kurumsallaşması olmuştur. Bu kurumsallaşma, yalnızca bütçenin merkezi bütçeden karşılanması veya üyelerinin çoğunun 1990’lardaki reformlar ve uygulanan projeler yoluyla gelişmesi nedenleriyle gerçekleşmemiştir. Bu kurumsallaşmada Çin’deki hükümet ve toplum arasında bir plan doğrultusunda birlikteliğin sağlanarak bir hedefe yönlendirilmesinin de büyük rolü olmuştur. Bunun sonucunda Çin’e özgü bir Su Makinesi ortaya çıkmıştır.(Sigley, 2006).
10. Beş Yıllık Plan’ın (2001-2005) ‘Dışa Açılma’ politikasından bu yana Çin, sınırlarının ötesinde 70 ülkede 300’ü aşan baraj projesinde inşaat, finansman veya ciddi bir katılım seviyesinde yer almıştır.Bu projelerin büyük bölümü Afrika’da yoğunlaşmıştır.
Sonuçlar
Çin’in ‘yüksek modernist’ su altyapısı anlayışının sürekliliği, imparatorluk dönemine kadar uzanan karmaşık bir kurumsal, sosyal ve teknolojik kararlar bütünü ile oluşmuştur.
Mevcut teknopolitik su yönetimi rejimi bu mirasları yansıtmaktadır. Reformlar ve dışa açılmadan bugüne dek birçok alanda gelişmeler yaşanmıştır. Bu dönemde ayrıca yerel ve uluslararası devlet ve devlet dışı aktörleri kapsayan geniş kapsamlı bir su makinesinin konsolidasyonu ortaya çıkmıştır.Geçmiş su yönetimi kararlarının kalıcı mirası ve bilim ve teknolojinin Mao sonrası ulusal yeniden yapılanmanın merkezine yerleştirilmesiyle birleştiğinde, güçlendirilmiş bir Çin Su Makinesi ortaya çıkmıştır.
Çin’in tekno-politik rejiminin ideolojik, kurumsal ve sosyal mirasları, daha fazla modernleşme ve ulus inşası projesine olan bağlılığı ve bu rejimi taşımada Çin Su Makinesi’nin artan rolü göz önüne alındığında, su yönetiminin başarısı ortaya çıkmaktadır.
Yangtze Nehri’nin Üç Boğaz Projesi ile kapatılmasını kutlayan törende Jiang Zemin şöyle demişti: “Tarihin alacakaranlığından beri Çin ulusu, doğayı fethetme, geliştirme ve faydalanma gibi büyük bir başarıyla meşgul olmuştur” (Jiang, 1997). Çin bu vizyonunu dünyanın diğer bölgelerine de ihraç etmiştir. Çin’in su makinesi, dünyanın dört bir yanında bu ülkenin tekno-hidro politikasının en temel unsuru olarak yaygınlaşmaktadır. 2025 yılının temmuz ayında Çin yönetimi’nin Yarlung Zangbo Nehri’nin aşağı kesimlerinde 170 milyar dolar maliyetle dünyanın en büyük hidroelektrik barajının inşa edileceğini duyurması su makinesinin kapasitesinin artarak çalışmaya devam ettiğini ortaya koymaktadır.
Kaynaklar
Boxer, B. 1988. China’s Three Gorges Dam: Questions and prospects The China Quarterly 113: 94-108 Bijker, W.E. 2007. Dikes and dams, thick with politics. ISIS 98(1): 109-123.
Cheng, L. and White, L.T. 1991. China’s technocratic movement and the World Economic Herald. Modern China 17(3): 342-388.
Crow-Miller, B.; Webber, M. and Rogers, S. 2017. The techno-politics of big infrastructure and the Chinese water machine. Water Alternatives 10(2): 233-249
Gleick, P.H. 2009. China and water. The World’s Water 2009: 79-100.
Hecht, G. 2001. Technology, politics, and national identity in France. In Allen, M.T. and Hecht, G. (Eds), Technologies of power, pp. 253-294. Cambridge, Massachusetts and London: MIT Press.
Jiang, Z.M. 1997 Speech at closure of main course of the Yangtze for the Three Gorges Project, 8 November. http://english.peopledaily.com.cn/features/3gorges/speech.html
Kong, V.; McKissack, A.; Zhang, D. 2012. China in a new period of transition. Economic Roundup Issue 4.
Lin, L.W. and Milhaupt, C.J. 2013. We are the (national) champions: Understanding the mechanisms of state capitalism in China. Stanford Law Review 65(4): 697-759.
Naughton. B. 1995. Growing out of the plan: Chinese economic reform, 1978-1993. New York: Cambridge University Press.
O’Neil, M. 1997. Making way for Three Gorges, people of Fengdu ready to uproot amid grumpiness. South China Morning Post 3 November: 4.
Sigley, G. 2006. Chinese governmentalities: Government, governance and the socialist market economy. Economy and Society 35(4): 487-508.
Tilt, B. 2015. Dams and development in China: The moral economy of water and power. New York: Columbia University Press.
Wang, Z.F. 2012. Corporate governance under state control: the Chinese experience. Theoretical Inquiries in Law 13(2): 487-502.
Wilmsen, B. 2016. After the deluge: A longitudinal study of resettlement at the Three Gorges Dam, China. World Development 84: 41-54.
